Poniższy tekst jest wstępem do broszury "Równość to gra zespołowa. Jak włączać osoby LGBTQIA w sport". Całą broszurę przeczytasz na: https://rownosc.org.pl/projekty/ex-aequo/

W ostatnich latach, głównie za sprawą igrzysk olimpijskich i pojawiającego się tematu interpłciowości zawodniczek czy pierwszych w naszym kraju coming outów profesjonalnych sportsmenek i zawodowego sportowca, pojawiła się szansa na poruszenie tematu sytuacji osób LGBTQIA uprawiających sport w dyskusji publicznej, a przede wszystkim podjęcie go w środowisku sportowym.

W dotychczasowych, bardzo nielicznych badaniach dotyczących dyskryminacji w sporcie temat wykluczenia i braku widoczności osób LGBTQIA w zasadzie nie występuje. Pojawia się w kilku publikacjach z dziedziny socjologii sportu w powiązaniu z tematem dyskryminacji ze względu na płeć.

Jedna z pierwszych prac dotyczących dyskryminacji i wykluczenia w sporcie to ekspertyza socjologiczna z 2014 r. pt. „Bariery równouprawnienia płci w sporcie”  wykonana przez prof. Renatę Włoch i studencki zespół badawczy. Jest to szczegółowy opis kwestii nierówności płci w sporcie. Nowsza praca, która porusza kwestie osób LGBTQIA i dotyczy języka dyskryminującego, wykluczającego w sporcie oraz mediach sportowych, to publikacja Fundacji dla Wolności pt. „Jak pisać i mówić o kobietach i osobach LGBTQIA w sporcie”. Publikacja zawiera część teoretyczną, z zebraną i dostępną wiedzą na temat obecności (czy nieobecności) kobiet i osób LGBTQIA w sporcie oraz ich reprezentację w mediach. Część zasadnicza zawiera rozdziały o seksizmie i mizoginii, lesbofobii, transfobii obecnych w sporcie oraz sposoby przeciwdziałania, dobre praktyki do naśladowania, sugestie i rekomendacje autorek. Jest to praca o tyle ważna, że nakierowana jest na dziennikarzy, ponieważ temat dyskryminacji w sporcie ze względu na płeć, tożsamość płciową czy orientację seksualną bardzo często pozostaje w kręgu zainteresowań mediów. W pracy tej autorki w sposób zasadny wyróżniły stereotypy, które przyczyniają się do odmiennego traktowania osób LGBTQIA czy cis-hetero kobiet w sporcie. Wskazały, że sport od zawsze uważany był za domenę mężczyzn, a stereotypowy podział na dyscypliny „kobiece” i „męskie” powoduje, że kwestionuje się tożsamość płciową czy seksualność osób uprawiających dyscypliny „niezgodne” z ich płcią. Jak przyznają, siła i wytrzymałość symbolicznie łączone są z męską cis-heteroseksualnością, dlatego też osoby LGBTQIA, a zwłaszcza osoby trans- i interpłciowe w sportach kobiecych, nadal doświadczają ogromnej dyskryminacji.

W sporcie dokonuje się ostrego, binarnego podziału płci, co umacnia „naturalizowanie” różnic płciowych. Podział ten stwarza wykluczenie, dystansowanie czy kulturę ciszy wokół osób LGBTQIA, co wzmacnia przekonanie o „normalności” cis-heteroseksualności w sporcie i „inności” osób LGBTQIA. W polskich badaniach podkreśla się także, że nadal istnieją stereotypowe przekonania o męskiej dominacji w sporcie, co prowadzi do stereotypizowania zawodniczek, które postrzegane są jako osoby homoseksualne, ponieważ uważa się ich zachowanie za niewłaściwe dla kobiet. Powyższe badania wykazały także, że osoby LGBTQIA doświadczają aż w 82% homofobicznego bądź transfobicznego języka, 54% badanych gejów i 36% lesbijek czuje się niemile widzianymi w sporcie, a 41% osób biorących udział w badaniu doświadczyło słownej homofobii podczas uprawiania sportu.

Od kilku lat tematem dyskryminacji w sporcie zajmuje się Fundacja Fair Fem – fundacja na rzecz równości w sporcie, która szczególną uwagę zwraca na marginalizowanie kobiet w sporcie, a także na sytuację osób LGBTQIA. Z badań przeprowadzonych przez Fundację w 2023 roku wśród studentów I roku Wychowania Fizycznego AWF Kraków wynika, że respondenci to głównie w pełni sprawni mężczyźni, dla których kwestie nierówności czy braku dostępności nie są istotne lub ich nie dotyczą, co sprawia, że nie dostrzegają tych problemów. Działania podejmowane przez fundację wynikają z niedostatecznego stanu badań w Polsce na temat dyskryminacji płciowej oraz tożsamości płciowej w sporcie.

Zespół Fundacji Fair Fem w latach 2024–2025 przeprowadził badania dotyczące dyskryminacji ze względu na trzy przesłanki, tj. płeć, orientację seksualną i tożsamość płciową, w środowisku wyższych uczelni sportowych oraz analizę związków sportowych pod kątem obecności standardów antydyskryminacyjnych. Efektem powyższego są dwa raporty dotyczące dyskryminacji w środowisku uczelni sportowych oraz w polskich związkach sportowych.

Wyniki badania wskazują, że żarty dotyczące osób LGBTQIA w sporcie są silnie powiązane z tradycyjnymi stereotypami płciowymi i seksualnymi. Żarty najczęściej kierowane były wobec kobiet – odnotowano je w ośmiu przypadkach, podczas gdy wobec mężczyzn pojawiały się one w odpowiedziach osób badanych zdecydowanie rzadziej, bo tylko dwukrotnie. Warto podkreślić, że zdecydowana większość respondentów i respondentek nie doświadczyła tego typu zachowań i nie spotkała się z żartami o osobach LGBTQIA w swoim środowisku sportowym. W przypadku żartów dotyczących osób transpłciowych odnotowano podobną częstotliwość odpowiedzi wobec kobiet i mężczyzn. Jednak, analogicznie jak w poprzednich kategoriach, większość (16 osób) badanych nie spotkała się lub nie doświadczyła żartów o osobach transpłciowych w klubie czy drużynie. Analiza ta pokazuje, że choć żarty dotyczące osób LGBTQIA nie są zjawiskiem powszechnym w środowiskach sportowych, to jednak ich występowanie jest wyraźnie powiązane z płcią adresatów i odzwierciedla głęboko zakorzenione stereotypy dotyczące kobiet i mężczyzn. Nawet pojedyncze przypadki tego typu zachowań mogą wpływać na atmosferę w grupie oraz poczucie bezpieczeństwa i akceptacji jej członków.

Spośród nielicznych odpowiedzi wskazujących na występowanie niepożądanych zachowań znalazły się przypadki niestosownych, często homofobicznych komentarzy, obgadywania osób LGBTQIA za ich plecami oraz stereotypizujących porównań i założeń dotyczących orientacji seksualnej. Wskazano na przypadki wyśmiewania, uszczypliwych komentarzy oraz wytykania palcami osób o innej orientacji seksualnej. Zwrócono uwagę na odczuwalną niechęć wobec osób homoseksualnych w większych grupach, wyrażoną poprzez zachowania lub komentarze innych osób. W jednej z odpowiedzi zauważono, że osoby homoseksualne są „obserwowane wzrokiem”, co może wskazywać na subtelniejsze formy stygmatyzacji. Opisano także sytuacje odsuwania osoby LGBT+ przez członków i członkinie drużyny, zwłaszcza po zakończonych treningach lub zawodach. Kilkoro respondentów podkreśliło, że nie spotkało się z sytuacjami dotyczącymi osób transpłciowych lub niebinarnych, natomiast w przypadku osób homoseksualnych pojawiały się wyśmiewanie i stereotypizacja.

Badania przeprowadzone wśród osób przynależących do drużyn sportowych ujawniły złożony charakter zjawisk dyskryminacyjnych, obejmujących zarówno systemowe nierówności, jak i bezpośrednie przejawy wykluczenia społecznego. Wyniki wskazują na istotne różnice w traktowaniu kobiet i mężczyzn, a także na ograniczoną widoczność osób LGBTQIA w analizowanym środowisku. Kluczowe obszary problemowe obejmują nierówny dostęp do zasobów, seksistowskie komentarze, przemoc psychiczną oraz brak instytucjonalnego wsparcia.

Choć większość respondentów i respondentek nie zaobserwowała lub nie doświadczyła przejawów wykluczania czy nierównego traktowania osób LGBTQIA w środowisku sportowym (co może wskazywać na relatywnie niską widoczność tego typu zjawisk w badanej próbie lub na niewielką liczbę osób LGBTQIA w drużynach), to jednak pojedyncze zgłoszenia potwierdzają istnienie homofobicznych i wykluczających zachowań. Zjawiska te przyjmują zarówno formy jawne (wyśmiewanie, izolacja, komentarze), jak i subtelniejsze (sygnały wzrokowe, dystans społeczny). Warto zauważyć, że brak widoczności osób transpłciowych i niebinarnych w odpowiedziach może wynikać z ich niewielkiej liczby w badanej próbie lub z nieujawniania swojej tożsamości. Jednocześnie niska liczba zgłoszeń może wskazywać na niewystarczającą widoczność osób LGBTQIA w drużynach lub na brak otwartości w ujawnianiu swojej tożsamości. Zjawiska te wymagają dalszych badań oraz działań edukacyjnych i antydyskryminacyjnych, mających na celu budowanie bardziej otwartego i inkluzywnego środowiska sportowego.

Podobne wnioski płyną z badań przedstawionych w raporcie dotyczącym uczelni sportowych w Polsce. W środowisku uczelni sportowych wskazywano na sytuacje przemocowych zachowań wobec osób LGBTQIA; w kilku wypowiedziach opisano przypadki wyśmiewania, hejtu, izolowania. W odpowiedziach wyraźnie zaznacza się problem seksistowskich uwag i żartów, które częściej kierowane są do kobiet, a także niepożądanych zachowań o podtekście erotycznym ze strony kadry dydaktycznej.

Wyniki wskazują na konieczność dalszych działań na rzecz równości, edukacji antydyskryminacyjnej i budowania otwartego środowiska sportowego. Kluczowe pozostaje także upowszechnianie wiedzy o dostępnych procedurach wsparcia i przeciwdziałania dyskryminacji. Osoby badane podkreślały potrzebę edukacji antydyskryminacyjnej, większej transparentności działań uczelni czy klubu oraz promowania równości i wsparcia dla wszystkich grup. Wiele z ankietowanych osób nie posiada wiedzy o formalnych procedurach wsparcia w sytuacji dyskryminacji, co wskazuje na konieczność poprawy komunikacji i dostępności informacji w tym zakresie. Wskazane jest wprowadzenie jasnych i dostępnych procedur oraz wyznaczenie konkretnej osoby lub jednostki na uczelni czy w klubie sportowym, do której mogłyby zgłaszać się osoby doświadczające dyskryminacji.


Źródła:

  1.  Renata Włoch, Bariery Równouprawnienia Płci W Sporcie: Streszczenie, Warszawa 2014
  2.  Natalia Organista, Ewa Rutkowska, Susanna Andrei, Jak pisać i mówić o kobietach i osobach LGBT+ w sporcie, Warszawa 2022
  3. https://fundacjafairfem.org.pl/nasze-projekty/projekt-building-bridges/